Hồng Liên, chuỗi 12 điểm và bài toán khởi đầu chậm của sepak takraw nữ Việt Nam

Trưa 28 tháng 9, bảng điểm trong khung livestream nhảy sang số 6 cho Hàn Quốc. Set một đang 3-6. Tôi ngồi trước màn hình ở Hải Phòng, đứng bật dậy khỏi ghế, cốc cà phê pha từ sáng vẫn chưa uống hết. Trên băng ghế huấn luyện, Nguyễn Thị Vui giơ tay gọi Hồng Liên. Khánh Ly bước ra khỏi sân. Mười hai điểm sau đó thuộc về Việt Nam. Liên tiếp. Không gián đoạn. Set một khép lại ở 15-6. Tôi theo bóng chuyền nữ bốn mươi năm, không theo sepak takraw. Sân môn này nhỏ hơn hẳn — rộng 6,1 mét, dài 13,4 mét, lưới cao 1,52 mét, đặt cạnh lưới bóng chuyền nữ cao 2,24 mét và sân rộng 9 mét. Quả bóng dệt, nhẹ, bay nhanh, và luật cấm dùng tay. Thứ giữ tôi ngồi lại trưa hôm đó nằm ở chỗ khác: một quyết định của ban huấn luyện, đưa ra ở thời điểm mà phần lớn người làm nghề sẽ chọn chờ thêm vài điểm. Tối hôm trước, tôi ngồi trong livestream cùng ba cựu tuyển thủ bóng chuyền. Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn. Sáng hôm sau, tôi xem một trận sepak takraw một mình, và lần đầu sau nhiều năm tôi thấy mình không biết đủ về một môn thể thao nữ của chính đất nước mình. Asiad 20 tổ chức tại Nhật Bản, sepak takraw thi đấu ở nội dung đôi nữ và regu nam. Đôi là hai người một bên. Regu là ba người. Cả hai chơi theo thể thức chạm 15 điểm, thắng hai set, mỗi pha bóng đều có điểm — không còn khái niệm giành quyền giao bóng rồi mới ăn điểm. Môn này do Liên đoàn Sepak Takraw Quốc tế (ISTAF) quản lý, và ở châu Á nó nằm dưới sự điều hành của Hội đồng Olympic châu Á. Đội tuyển nữ Việt Nam vào giải với một cặp đôi được đánh giá cao: Nguyễn Thị Thu Trang và Nguyễn Thị Khánh Ly, cặp từng đăng quang ở giải vô địch thế giới. Đường vòng bảng không phẳng. Ngày khai cuộc, Việt Nam thua Lào 1-2, kết quả khiến khán đài trong nước lặng đi. Sau đó đội thắng Myanmar 2-0 và Malaysia 2-0 để vào bán kết. Sáng 28 tháng 9, đội đá trận quyết định vòng bảng. Trưa cùng ngày, bán kết. Chưa đầy hai mươi tiếng sau, chung kết lúc 7 giờ 40 phút sáng 29 tháng 9, gặp Philippines. Với một nội dung chỉ có hai vận động viên trên sân, lịch đó là một biến số thật, không phải chi tiết hậu trường. Set một bán kết, Việt Nam khởi đầu chệch choạc. Hàn Quốc — một nền sepak takraw không thuộc nhóm truyền thống Đông Nam Á — dẫn 4-1, rồi 6-3. Ở thể thức 15 điểm, khoảng cách ba điểm nặng hơn nhiều so với khoảng cách ba điểm trong một set 25 điểm của bóng chuyền. Một set chỉ có mười lăm pha. Đối thủ chỉ cần ăn hai trên ba pha giao bóng là đã kiểm soát được nhịp. Sân nhỏ, lưới thấp, mỗi pha bóng kết thúc trong vài giây, nên chuỗi điểm trôi qua nhanh đến mức khán giả chưa kịp đổi tư thế ngồi. Cú thay người của huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui vì thế không phải một nước cờ lớn về hệ thống. Nó là nước cờ về nhịp. Trong sepak takraw đôi, chỉ có hai người trên sân. Thay một người nghĩa là đổi toàn bộ cấu trúc phối hợp: ai đứng trước, ai lùi sau, ai nhận pha bóng thứ hai, ai kết thúc. Bóng chuyền có sáu người và hệ thống luân chuyển; thay một người ở đó là xoay một mắt lưới. Ở đây, thay một người là thay cả sơ đồ. Có một chi tiết kỹ thuật mà phần tường thuật trong nước hầu như không nhắc. Trong sepak takraw, người giao bóng không đá quả bóng sang sân đối phương theo kiểu phát bóng. Một vận động viên tung bóng cho đồng đội, người kia đá qua lưới. Quyền giao bóng là một pha phối hợp hai người, phụ thuộc vào sự ăn ý đến từng nhịp tung. Đổi người ở vị trí tung bóng là đổi luôn chất lượng của cả loạt giao bóng tiếp theo. Đó là lý do kỹ thuật khiến cú thay người trưa 28 tháng 9 có sức nặng đến vậy — một thay đổi cấu trúc ở điểm chạm đầu tiên của mỗi pha, chứ không phải phép thuật tinh thần. Set hai lặp lại kịch bản cũ ở đoạn đầu. Hàn Quốc dẫn 5-1, rồi 7-3. Việt Nam gỡ dần, san bằng 13-13, và ở hai pha cuối, Hồng Liên kết thúc. 15-13. Chung cuộc 2-0. Tôi ghi con số mười hai điểm vào sổ tay, bên cạnh một dòng chữ nhỏ: nguồn là tường thuật trực tiếp, chưa đối chiếu được với biên bản chính thức của ISTAF. Ở tuổi 60 tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray, nhưng nghề này dạy tôi rằng cảm xúc phải đi kèm một dòng kiểm chứng. Chuỗi mười hai điểm là dữ liệu cần xác minh lại. Hướng của nó thì không thể nhầm: sau khi Hồng Liên vào sân, Việt Nam không để Hàn Quốc ăn thêm điểm nào cho đến khi set kết thúc. Trước chung kết, báo chí trong nước dẫn lời các chuyên gia nhận định cơ hội giành huy chương vàng rất sáng, kèm lý giải rằng Việt Nam áp đảo Philippines trong lịch sử đối đầu. Tôi đọc phần đó và gạch chân hai chữ: lịch sử. Thành tích đối đầu là bằng chứng về quá khứ. Nó không phải bằng chứng về phong độ sáng 29 tháng 9. Suốt giải này, chưa một tỷ lệ dứt điểm thành công, chưa một con số lỗi, chưa một thống kê chất lượng giao bóng nào của tuyển nữ Việt Nam được công bố. Tôi mở trang của ISTAF tìm bảng phân tích cho nội dung đôi nữ ở kỳ Asiad này và không thấy gì. Cái tôi có là tỷ số và mô tả. Tỷ số là dữ liệu. Mô tả là ý kiến được viết lại nhiều lần. Điều đó dẫn tới một chỗ đáng lo mang tính cấu trúc hơn. Thành tích sepak takraw nữ Việt Nam đang dồn vào một cặp đôi. Khi Thu Trang và Khánh Ly ở đỉnh cao, đội có vàng. Khi một trong hai chệch nhịp, cả chương trình chệch theo — trận thua Lào ở vòng bảng đã cho thấy điều đó. Ở nội dung regu nam cùng kỳ, Việt Nam dừng ở bán kết và nhận huy chương đồng. Một tấm đồng là kết quả tử tế. Nó cũng là chỉ dấu rằng chiều sâu của chương trình không đều giữa các nội dung. Còn một chuyện nữa tôi không muốn lướt qua. Hàn Quốc vào đến bán kết đôi nữ. Một quốc gia Đông Á, nằm ngoài vùng trũng truyền thống của môn này, đứng được ở đó nghĩa là khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu và nhóm bám đuổi đang ngắn lại. Thái Lan vẫn là chuẩn mực của khu vực. Nhưng khi một đối thủ mới dám dẫn 6-3 ở bán kết, câu chuyện áo đấu truyền thống không còn đủ để giải thích kết quả. Tôi không biết tuổi của Hồng Liên, không biết cô khoác áo đội tuyển bao nhiêu năm, không biết mùa giải trong nước của cô dài hay ngắn. Không nguồn nào cho tôi những con số đó. Tôi đến Moscow để ghi âm họp báo, ra về với danh sách bạn bè mới, và cái nghề này dạy tôi rằng không có thống kê nào tự tìm đến mình. Cái tôi biết là hai lần vào sân, hai lần đội đổi nhịp, và ở 13-13 của set hai, cô là người kết thúc. Một vận động viên dự bị làm được việc đó ở bán kết Asiad là câu chuyện của ban huấn luyện nhiều hơn là câu chuyện của riêng cô. Huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui ra quyết định khi đội còn kém ba điểm, chứ không chờ đến lúc set gần hết. Bà rút một vận động viên từng vô địch thế giới ra khỏi sân giữa set một. Một người đọc trận đấu bằng bảng điểm sẽ không dám làm thế. Mặt khác, nó đặt ra câu hỏi cho trận chung kết lúc 7 giờ 40 phút sáng: ai đánh chính? Khánh Ly là nhà vô địch thế giới. Hồng Liên là người lật trận bán kết. Hai câu trả lời, một suất. Tôi gấp sổ tay lúc gần hai giờ chiều. Ngoài cửa sổ, Hải Phòng nắng gắt. Cổ động viên 60 tuổi vẫn chạy được 100 mét sau bàn thắng, chỉ là tôi — và hôm nay tôi chạy trong phòng khách. Bốn mươi năm theo bóng chuyền dạy tôi một điều: thể thao nữ Việt Nam không thiếu khoảnh khắc, chỉ thiếu hệ thống ghi lại khoảnh khắc. Một cặp đôi vô địch thế giới, một chuỗi mười hai điểm ở bán kết Asiad, một trận chung kết lúc bảy giờ bốn mươi sáng — đó là chất liệu của một chương trình thể thao hoàn chỉnh. Nhưng nếu mai này vẫn không ai đo được số pha giao bóng thành công, số lần dứt điểm hỏng của từng vận động viên, số phút nghỉ thật giữa hai trận trong cùng một ngày, thì mỗi kỳ Asiad đội tuyển lại phải dựa vào một cú thay người đúng lúc và một chút may mắn ở 13-13. Những cú lật dòng như trưa 28 tháng 9 dạy người xem tin vào khoảnh khắc. Chúng không dạy được người làm chuyên môn cách lặp lại khoảnh khắc đó ở kỳ sau.