Cầu mây nữ Việt Nam vào chung kết Asiad: cú thay người ở điểm 1-4 và bài toán khởi đầu chậm

Bảng điện tử đứng ở 6-3 nghiêng về phía Hàn Quốc. Trên sân chỉ có hai người mỗi bên. Một người bước ra, một người bước vào — ở môn cầu mây đánh đôi, đó gần như là toàn bộ nước cờ mà một huấn luyện viên có thể đi trong một set đấu ngắn.

Nguyễn Thị Khánh Ly rời vị trí. Hồng Liên vào thay. Từ khoảnh khắc ấy, đội tuyển Việt Nam ghi liên tiếp 12 điểm, khép set mở màn với tỉ số 15-6, rồi thắng tiếp set hai 15-13 để giành quyền vào chung kết nội dung đôi nữ tại Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20.

Mọi vạch xuất phát đều là một chiều Chủ nhật không ai biết tên. Ở đây, vạch xuất phát ấy là quả giao bóng đầu tiên, và Việt Nam đã hai lần để đối thủ chạm tới nó trước.

Nội dung đôi nữ cầu mây thi đấu theo thể thức 15 điểm, thắng hai set là thắng trận. Mỗi đội có hai vận động viên trên sân, dùng chân, đầu gối, ngực và đầu để đưa quả bóng đan bằng mây qua lưới. Tay không được chạm bóng, mỗi bên chỉ có ba lần chạm để trả bóng về sân đối phương, và người giao bóng tung bóng cho đồng đội đá qua lưới chứ không tự đá. Cầu mây có bộ luật riêng và hệ thống giải đấu riêng, do Liên đoàn Cầu mây Quốc tế (ISTAF) quản lý. Hệ khái niệm của bóng chuyền — chuyền một, tỉ lệ chuyền tốt, vòng xoay sáu người, libero — hoàn toàn không áp dụng được vào đây.

Hành trình vòng bảng của đội tuyển Việt Nam không hề phẳng. Trận ra quân, đội thua Lào 1-2. Hai lượt sau, Việt Nam thắng Myanmar và Malaysia với cùng tỉ số 2-0. Đến bán kết, đối thủ là Hàn Quốc: một nền cầu mây nằm ngoài nhóm truyền thống Đông Nam Á, nhưng đã đầu tư và có mặt ở vòng này.

Về lịch thi đấu, vòng bảng khép lại buổi sáng ngày 28 tháng 9, bán kết diễn ra buổi trưa cùng ngày, chung kết được xếp lúc 7 giờ 40 phút ngày 29 tháng 9, gặp Philippines. Đặt cạnh đó là một chi tiết về đoàn thể thao Việt Nam: hai ngày 26 và 27 tháng 9 trôi qua mà đoàn chưa có huy chương, nên sức nặng của trận chung kết vượt ra ngoài phạm vi một nội dung.

Cần nói ngay một điều về nguồn dữ liệu. Bản tin gốc không cung cấp chỉ số kỹ thuật nào: không tỉ lệ dứt điểm thành công, không số lỗi, không dữ liệu chạm bóng, không thống kê giao bóng. Phần phân tích dưới đây vì thế được rút ra từ diễn biến tỉ số và tường thuật trận đấu, với mức độ tin cậy tương ứng — và người đọc nên xem đó là điểm yếu của cả một môn thể thao, chứ không riêng của bài viết này.

Ở bóng chuyền, một sự thay người tác động tới một vị trí trong vòng xoay sáu người. Ở cầu mây đánh đôi, chỉ có hai người trên sân, nên thay một người là thay lại cách chia vai trò: ai tung, ai đá quyết định, ai giữ nhịp ở giữa sân. Biên độ tác động lớn hơn hẳn, và huấn luyện viên chỉ có một lần đổi người thật sự có ý nghĩa trong tay.

Trong cầu mây, đôi và regu là hai môn khác nhau về mặt chiến thuật. Regu có ba người, ba lần chạm được chia cho ba cái đầu, không gian được san sẻ, và một người chơi dưới phong độ có thể được hai người còn lại che. Đôi chỉ có hai người: mỗi lần chạm đều lộ ra, mỗi pha bóng hỏng đều lộ ra, và không có chỗ để giấu ai. Việc tuyển Việt Nam thắng ở đôi nữ trong khi regu nam chỉ giành huy chương đồng vì thế có thể đọc theo hai hướng: nội dung đôi nữ mạnh thật, hoặc regu nam đang thiếu chiều sâu.

Nước cờ quyết định của trận bán kết là một sự thay người, được thực hiện đúng lúc đội nhà còn đang bị dẫn. Huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui rút Khánh Ly ra khi Việt Nam thua 1-4, rồi chứng kiến đối thủ vượt lên 6-3 trước khi Hồng Liên tạo được dấu ấn. Điểm đáng nói nằm ở thời điểm: nhà cầm quân không chờ set đấu trôi xa mới phản ứng. Trong một thể thức chỉ 15 điểm, chờ đợi là cách chắc chắn nhất để thua.

Từ đó thế trận đảo chiều. Việt Nam ghi 12 điểm liên tiếp — chuỗi điểm dài nhất mà bản tin ghi nhận — và kết thúc set một với tỉ số 15-6. Sang set hai, kịch bản lặp lại theo cách khó chịu hơn: đội để Hàn Quốc dẫn 1-5 rồi 7-3, sau đó gỡ hòa 13-13 và thắng 15-13 bằng những pha dứt điểm chính xác của chính Hồng Liên.

Đến đây dữ liệu bắt đầu có ích. Ở thể thức 15 điểm, bị dẫn 4 điểm tương đương khoảng 27% quãng đường của một set. Đặt lên thang 25 điểm của bóng chuyền, đó là khoảng cách gần 7 điểm. Việc Việt Nam hai lần để đối thủ dẫn 1-4 và 1-5 vì thế mang ý nghĩa cấu trúc: đây là mô thức khởi đầu chậm lặp lại, và trong dạng đấu ngắn, mô thức ấy bị trừng phạt nhanh hơn nhiều.

Cũng nên đặt chuỗi 12 điểm vào đúng chỗ của nó. Con số này xuất hiện trong một bản tin không kèm biên bản kỹ thuật và không có kiểm chứng độc lập. Một chuỗi 12 điểm liên tiếp ở đẳng cấp châu lục là điều hiếm; khả năng cao đây là số liệu được làm tròn hoặc gộp từ tường thuật. Nó nên được đọc như tín hiệu về đà hưng phấn của một đôi đang vào nhịp, hơn là một chỉ số năng lực có thể đem so sánh.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận cầu mây của mình, tôi từng ngồi rất lâu ở những nhà thi đấu cũ trong khu vực, nơi tiếng bóng mây nảy trên sàn gỗ nghe khô và giòn hơn tiếng bóng da. Điều dễ nhận ra nhất ở môn này là nhịp thở. Một đôi đánh bốn, năm pha bóng dài liên tiếp sẽ bắt đầu lộ ra khác biệt: một người hít vào, một người nín thở. Khi Hồng Liên bước vào sân, thứ thay đổi trước tiên nằm ở nhịp của hai người trên sân, rồi mới đến các pha dứt điểm.

Đó cũng là lý do các đội cầu mây mạnh thường giữ trong tay một phương án đổi nhịp, thay vì một phương án cho ai đó nghỉ ngơi. Hồng Liên xuất hiện đúng ở vai trò ấy trong trận bán kết: người vào sân để đổi tỉ số, chứ không phải để giữ tỉ số.

Phía sau chiến thắng này, bức tranh chương trình lại không đồng đều. Nội dung đôi nữ tiến vào chung kết, trong khi regu nam dừng ở bán kết và chỉ giành huy chương đồng. Cặp đôi nữ được xây quanh hai vận động viên từng giành chức vô địch thế giới — một bằng chứng năng lực thật, vượt ra ngoài phạm vi khu vực. Nhưng cũng vì vậy, sức mạnh của cầu mây nữ Việt Nam đang nằm gọn trong một đơn vị hẹp, và câu hỏi về tuyến dự bị phía sau vẫn chưa có câu trả lời nào được công bố.

Bản tin trước chung kết dẫn nhận định của giới chuyên môn rằng cơ hội giành huy chương vàng của Việt Nam là rất sáng, kèm ghi nhận về thành tích đối đầu vượt trội trước Philippines. Hai thứ đó cần được tách ra. Thành tích đối đầu là dữ liệu lịch sử. Cơ hội vô địch là phán đoán về phong độ hiện tại. Bản tin dùng cái thứ nhất để nói về cái thứ hai, và bước nhảy ấy không được chống lưng bằng bất kỳ chỉ số nào của giải đấu đang diễn ra.

Ký ức đám đông là thứ thể thao viết lại mỗi mùa giải, chỉ cần một người biết chép. Việc Việt Nam thắng Hàn Quốc sau khi bị dẫn ở cả hai set đang được kể như một câu chuyện bản lĩnh. Cách đọc ấy có phần đúng, nhưng nó bỏ qua cơ chế của thể thức: trong một trận đấu 15 điểm, một đôi có khả năng bùng nổ thành chuỗi dài luôn có lợi thế lớn hơn một đôi chơi ổn định — và cũng luôn chịu rủi ro lớn hơn nếu để đối thủ khởi đầu tốt hơn. Cùng một đặc điểm tạo ra cả chiến thắng ngược dòng lẫn nguy cơ bị dẫn trước.

Đối thủ lớn nhất của Việt Nam trong trận chung kết sáng ngày 29 tháng 9 có lẽ nằm ở chính năm pha bóng đầu tiên. Đội đã để mất thế dẫn ở set mở màn trong cả hai trận được tường thuật chi tiết, và với một giải đấu mà hai trận có thể diễn ra trong cùng một ngày, việc liên tục phải đuổi tỉ số là cách tiêu hao thể lực nhanh nhất. Chung kết lúc 7 giờ 40 phút sáng còn đặt thêm một biến số sinh lý học: đây là khung giờ mà cơ thể chưa đạt trạng thái hưng phấn cao nhất, và một đội xây dựng lối chơi trên nhịp điệu sẽ chịu ảnh hưởng rõ hơn một đội chơi đơn giản.

Còn một điểm mù nữa. Toàn bộ hồ sơ về trận bán kết không có dòng nào về cách Hàn Quốc chơi: không chiến thuật giao bóng, không cách chia vai trò trong đôi, không đánh giá về điểm yếu của đối thủ. Một trận thắng được kể trọn vẹn từ phía Việt Nam thường là dấu hiệu của một nền truyền thông thể thao chưa quen phân tích đối thủ, và thói quen ấy đến lượt nó lại ảnh hưởng tới chất lượng dữ liệu mà chính đội tuyển có thể dùng để chuẩn bị.

Hai năm trống rỗng là hai năm thể thao học cách lắng nghe tiếng thở của chính mình. Cầu mây khu vực từng trải qua những khoảng lặng tương tự khi các giải đấu bị hoãn, và thứ còn lại sau những khoảng lặng ấy thường là một câu hỏi rất cũ: chương trình này được xây trên một cặp vận động viên, hay trên một hệ thống?

Trận chung kết sẽ trả lời phần nào. Nếu Việt Nam thắng, câu chuyện sẽ được viết theo hướng ngôi sao. Nếu Việt Nam lại khởi đầu chậm và thua, câu chuyện sẽ được viết theo hướng tiếc nuối. Cả hai cách viết đều bỏ qua điều đáng theo dõi nhất: liệu một đôi cầu mây Việt Nam có thể kiểm soát năm pha bóng đầu tiên của trận đấu hay không.

Người ta đến sân vận động để xem ai thắng, rồi nhận ra mình đang xem ai trở thành. Ở một nội dung chỉ có hai người trên sân, sự trưởng thành ấy hiện ra rất nhanh — trong khoảng ba mươi phút, hoặc không bao giờ.

Những gì còn lại sau vạch đích quan trọng hơn những gì xảy ra trước vạch đích. Vạch đích của câu chuyện này là điểm số 15 của set thứ ba, nếu trận đấu đi tới đó. Thứ ở lại phía sau nó còn khó trả lời hơn một tấm huy chương: một nền cầu mây từng thua Lào ở trận ra quân rồi thắng Hàn Quốc sau khi bị dẫn ở cả hai set đang tiến bộ thật, hay chỉ đang được nâng đỡ bởi một thể thức nhiều biến động?